Van Englandspiel tot Great-Britainsgame

Uit het grote vergeetboek:

Van Englandspiel tot Great-Britainsgame.[1]

De doelstellingen van het Englandspiel.

Collaboratie, met de Duitsers en met de Engelsen.

De Onvoorziene afloop.

Tussen maart 1942 en mei '43 hadden Britse geheime diensten 44 Nederlandse agenten en telegrafisten in het bezette vaderland regelrecht in Duitse handen geparachuteerd.[2]

Dat was in het Englandspiel.

Deze operatie heeft nog steeds geen officiële verklaring gevonden, en wordt nog altijd in de doofpot gehouden. Of het wordt door scherts-historici verkocht als misleiding van de domme Duitsers door de geraffineerde Britten - met het oog op de geallieerde invasie. Die nota bene pas in juni '44 zou plaatsvinden.

Het was ook geen misleiding van de onoplettende Britten door de Duitsers. Zo was al in 1950 de uitleg van de Duitse spelleider Schreieder in zijn boek Het Englandspiel, dat nog steeds doorgaat voor de 'bijbel' daarvan, de afdoende verklaring van deze operatie.[3]

Begin 1953 kwam een nadere 'verklaring' met het boek 'Londen Calling North Pole' uit, geschreven door kolonel Hermann J. Giskes, van de Abwehr.[4]

In 1954 verscheen, eerst in het Duits en dan in het Engels, een memorie over de staaltjes van Hugo Bleicher, sergeant van de Abwehr, alias 'Colonel Henri' - die in het hart van het Franse verzet was gedrongen.[5]

Het waren en zijn slechts misleiding van de goegemeente, omdat de ware doelstellingen ontoegeefbaar zijn.

Het Englandspiel betrof in werkelijkheid een geheime Brits-Duitse overeenkomst, met het oog op de ontruiming van Holland door de Duitsers, in het begin van 1943. De feiten wijzen dat uit. Welke zijn die feiten?

Nood breekt wetten.

Het belangrijkste bijzondere feit was dit: er was een Tweede Wereldoorlog aan de gang. Een krankzinnige situatie, waarin natuurlijk de meest smerige dingen kunnen gebeuren, en niet alleen bij de vijand.

Al vóór de oorlog was er een onfrisse Brits-Frans-Duitse streek uitgehaald. In 1938 was het Verdrag van München gesloten. De lafhartige maar berekenende, en alleen daardoor al met Hitler medeplichtige Franse en Britse regeringen, hadden daarmee hun Tsjechoslowaakse bondgenoot verraden, en gelijkertijd de macht van Hitler, de antibolsjewistische Duitse nazi-dictator, aanzienlijk versterkt.[6] Omdat men nog meer de andere, even onberekenbare bolsjewistische dictator Stalin vreesde? Met wie men niettemin ook al akkoorden had afgesloten of zou sluiten.

In september 1939 liep de zaak toch uit de hand, en brak de oorlog uit.[7] Het ook al dictatoriaal bestuurde Polen werd tussen Hitler en Stalin verdeeld. Vervolgens vielen de Duitsers in april 1940 Denemarken en Noorwegen binnen. Maar de oorlog begon pas echt toen op 10 mei de grenzen van Nederland, België en vooral van Frankrijk werden overschreden, en vond in juni zijn voorlopige besluit toen nagenoeg heel west-Europa door de Duitsers onder de voet was gelopen.

Nederland had op 14 mei 194 gecapituleerd. De Nederlandse regering en koningin Wilhelmina vluchtten naar Londen, de secretarissen-generaal bleven achter als haar vertegenwoordiger bij de Duitse Rijkscommissaris Seyss-Inquart. Deze laatste constructie, die de werkelijkheid omschrijft - en die veel wonderbaarlijke zaken inhoudt en verklaart - wordt echter in de traditionele geschiedschrijving nooit zo voorgesteld.

Het Belgische kabinet Pierlot, na de capitulatie in conflict gekomen met koning Leopold III, ging aanvankelijk naar Londen, maar wilde na de Franse ineenstorting en de er op volgend wapenstilstand weer terugkomen. "Het mocht niet van de bezetter!" Leopold bleef in België. Minister Marcel-Henri Jaspar vertrok op 18 juni naar Engeland, maar werd door zijn collega's gedesavoueerd. De Belgische ambassadeur in Londen kon een erkenning van een regering, geleid door Jaspar met Kamiel Huysmans verhinderen. Ondertussen kreeg de minister van Landbouw De Vleeschauwer de macht over de Belgische Kongo, en ging naar Londen, waar hij de bodemschatten van de Kongo aan Churchill kon aanbieden. Die wilde De Vleeschauwer  wel als Belgische regering erkennen, als hij nog een paar ministers kon overhalen te komen. Zo komen de minister van Financiën Gutt, en eind oktober '40 ook Spaak en Pierlot in Londen. Zij wilden zich inzetten "voor een vrij België, geleid door een bevrijde Koning." [8]

De Franse regering onder Pétain zou overgaan tot collaboratie met de Duitsers, de naar Londen vertrokken generaal De Gaulle riep de Fransen op tot verzet.

In deze wereldstrijd op leven en dood zat Groot-Brittannië sinds juni 1940 - en tot juni '43 - lelijk in de verdrukking. Het was in het Westen de enige nog vrije tegenstander van de Duitsers.

Tot elke prijs - en waarom niet inbegrepen die van verraad van zijn bezette bondgenoten - wilde Groot-Brittannië zichzelf, met zijn imperiale wereldpositie, handhaven, zo niet versterken met andermans koloniale bezittingen.[9] Was dat niet zijn, door Churchill keihard uitgebuite, goed (oorlogs)recht?

Hoe was de stemming bij de Nederlandse regering te Londen. Hoe zagen de ministers de toekomst?

Zij gaven, tussen 18 juli en 11 november 1940, hun verwachtingen omtrent de toekomstige positie van Nederland. [10]

Van Kleffens (Buitenlandse Zaken) opende het debat in een nota van 18 juli 1940 aan de ministerraad. Het verdient onze aandacht, en zal ons verrassen!

"Op elk van deze terreinen zijn de Duitse plannen revolutionair. Hitler is niet alleen een veroveraar, maar vooral een revolutionair, bezield met gedachten, die - men moge haar verwerpen - een constructief karakter hebben." "Wat de statengemeenschap op het vasteland van Europa betreft, wordt aangekondigd de 'Europese revolutie', die in laatste instantie zal worden voltrokken niet op het slagveld, maar op 'een hoger plan' (Frankfurter Zeitung 14 juli 1940)." "Nog niets is vastgesteld" wat betreft de al dan niet handhaving van de oude staten, maar "Wel wordt de indruk verkregen, dat de Duitsers er niet op uit zijn andere landen te nazificeren."

Niettemin schrijft de Nederlandse officiële geschiedschrijver L. de Jong: "In werkelijkheid wist Van Kleffens,ook in Londen, de hoofdpunten van zijn beleid scherp in het oog te houden; hij zou een der zeer weinigen zijn die ten aanzien van enkele kwesties die hem hoog zaten, de strijd met de koningin niet alleen aanbond, maar ook wist te winnen." [11] Jammergenoeg worden die 'enkele kwesties' hier niet genoemd.

In de Times van 13 juli jl. heeft een artikel gestaan, waarin al evenzeer als in de Duitse pers, twijfel werd uitgesproken aan de bestaansmogelijkheid van de kleinere staten."

Andere ministers uiten zich op vergelijkbare wijze als Van Kleffens.

Stuurde koningin Wilhelmina ze de laan uit, zoals zij, volgens de officiële geschiedschrijving, in augustus '40 met De Geer zou hebben gedaan? Nee, zij hield ze aan. Waaruit men toch wel mag concluderen dat zij het met hun opvattingen eens was.

Voor Nederland kwam daar nog bij, dat Nederlands-Indië volgens zekere opvattingen was inbegrepen bij de Nederlandse capitulatie voor de Duitsers. Daarover werd op initiatief van de secretarissen-generaal, Seyss-Inquart en Berlijn onderhandeld met de gouverneur-generaal Tjarda van Starkenborgh Stachouwer via diens vertegen­woordiger Idenburg.[12] De Nederlandse regering te Londen was daar natuurlijk niet onkundig van gebleven, en stuurde aanvankelijk de ex-premier De Geer naar Tjarda. Maar na drie maanden wachten van De Geer in Lissabon gingen in zijn plaats de ministers Van Kleffens, Welter en Peekema naar Tjarda, terwijl De Geer zogenaamd op eigen houtje op 5 februari '41, via Berlijn - waar hij de notulen van de Nederlandse ministerraad te Londen vertoonde! - naar Nederland ging. [13]

Naar een verklaring van de journalist Van Blankenstein ontmoette die hij op zekere dag kolonel De Bruyne, het hoofd van een Nederlandse geheime dienst. Die zei hem: "Ik weet niet, waar ik nu sta. Ik zit te midden van een draaikolk van intriges. Hij keek toen naar de deur en deed deze op slot. Het duurde niet lang of er werd aan de deur gerammeld en toen riep De Bruyne: Wat is dat voor gedonder? Het hield niet op en hij ging driftig naar de deur. Hij gooide deze open, en daar stond de Prins, die binnenkwam. [14]

Van Blankenstein: "De Prins ging over veel. Wij hebben toen gezegd: Dat is een onwenselijke figuur. Ik denk, dat de heer Gerbrandy (sinds augustus '40 minister-president) het zich ook nog wel herinnert. Het mag formeel misschien niet zo geweest zijn, maar praktisch werd het niet anders opgevat, ook niet door de heer Gerbrandy." [15]

Nu werden de eerste twee Nederlandse SOE-agenten op 9 septem­ber '41 geparachuteerd.[16] Hoewel zij het CID (Nederlandse Centrale Inlichtingendienst) etiket droegen, waren zij buiten de chefs van de Nederlandse geheime diensten om, via het ministerie van Oorlog [17], in dienst genomen.[18] Men kan dus rustig aannemen dat Wilhelmina ervan op de hoogte was. De twee agenten meenden dat zij de heer Einthoven mee naar Engeland konden nemen, maar De Quay ontried hem te vertrekken (zoals hij ook al in juli had gedaan), omdat de Duitsers dat als voorwendsel voor maatregelen tegen de Nederlandse Unie zouden kunnen gebruiken.[19]

Kan, of moet men zich verbazen over de Londense belangstelling voor deze Einthoven? En over de houding van idem collaborerende De Quay? Het zal hen niet worden aangerekend. Na de bevrijding krijgen beiden zeer belangrijke taken toegewezen.

Voorspel van Britse 'onoplettendheid'.

De Belg Jean Lamy, die op 13 januari '41 in de Ardennen was gedropt, had contact opgenomen met de Belgische inlichtingengroep Clarence onder Walthère Dewé alias Cleveland, die ook al het spionagenet La Dame blanche leidde tijdens de Eerste Wereldoorlog. Clarence kreeg van dan af lang verschillende wegen contact met Londen.

Ondanks waarschuwingen van de verzetsstrijders Dewé en Chauvin werd Lamy gepakt op 26 maart 1941. Ook zijn codeboek viel in handen van de Duitsers.

Lawy, gemarteld, ging zenden voor de Abwehr. Vanuit zijn cel wist hij toch nog Clarence daarvan te verwittigen, maar bij gebrek aan een zender kon die dat niet meteen aan Londen laten weten.

Zes maanden - dus tot september '41 - zond Lamy voor de Duitsers. Hij weefde waarschu­wingen in; hij zond niet zijn gebruikelijke code 'Good Morning' en 'Good-bye', en tweemaal 'Danger', "maar zijn correspondent in Londen schonk aan die verwittigingen geen aandacht. Lamy zelf kon niet weten wat hij aan Londen doorseinde, de berichten werden immers door de Duitsers gecodeerd, op basis van het in beslag genomen codeboek." [20]

Men doet er goed aan, zich rekenschap te geven van het feit, dat nu al, in de periode van 26 maart tot en met september 1941, in Londen klare waarschuwingen van gevangen genomen agenten worden genegeerd.

Er blijken verbanden te bestaan tussen Nederlandse, Belgische en Franse gebeurtenissen.

Richard Christmann, een officier van de Abwehr, was in november 1941 in Nederland gekomen met de opdracht Nederlands en Belgisch verzet te infiltreren. Bij Giskes in Scheveningen geplaatst ontmoette hij G. die hij van voor de oorlog kende. Christmann vertelde hem te werken, onder de naam Herman Eberle, met een Haïtiaans paspoort, als een agent van de geheime dienst voor De Gaulle, en voor de Britse intelligence.

Via G. en de Nederlandse V-man van Giskes, Ridderhof, ontmoette Christmann leiders van verschillende verzetsgroepen, o.a. dr. Maurice de Voss, die vanuit Parijs opereerde, en PAT, de ontsnappingsorganisatie van captain Ian Garrow en later commander Pat O'Leary, de Belgische dr. Albert Guérisse.[21]

Christmann reisde regelmatig naar België, waar zijn mensen verschillende verzetsgroepen hadden geïnfiltreerd. Soms beval Giskes aan Ridderhof om vast in Brussel te blijven wonen, en sergeant Willy Kupp was in het Brusselse Abwehr III-F-kantoor geplaatst om zijn werk te controleren.

Op een moment kwam de Christmann-Ridderhof bende onder controle van het Rinus-netwerk, de Belgische verzetsgroep die in contact stond met de SOE-Belgian Section en het Action-bureau van de Tweede sectie van het Belgische ministerie van Defensie in Londen. Rinus was de schuilnaam van de leider van deze groep, Gaston Vandermeerssche, een neef van de in het verzet actieve familie Van Niftrik uit Putte. De ir. Overwijn was nu in contact met Gaston Vandermeerssche, en werd dus logischerwijs in Dienst Wim opgenomen.

Daarnaast was er de al eerder vermelde weg, via Groningen, Emden en Hamburg, dwars door Noord-Duitsland heen naar Denemarken naar Zweden, die door ene Fikkert was opgezet "en schijnt gewerkt te hebben, want Fikkert kon meedelen, dat er inderdaad berichten langs die weg in Engeland kwamen." [22] Deze lijkt later te zijn onderhouden, of voortgezet, door dr. Oosterhuis in Delfzijl.

Het lijkt niet helemaal zonder belang hier te weten, dat deze Fikkert betrokken was bij de terugkomst van De Geer via Berlijn naar Nederland, een paar maanden geleden!

Sinds de zomer van 1941 was een aantal SOE- en Action-agenten in België aangekomen, vooraf gegaan door SIS-agenten die de White Lady, Cleveland en Clarence netwerken hadden opgezet. Tot de komst van Christmann waren zij vrij van infiltratie, en verschillende radiozenders waren in werking.

De na Duinkerken in Frankrijk achtergebleven Britse soldaat Harold Cole, alias Paul, hielp captain Garrow om de eerste ontsnappingswegen naar Spanje op te zetten.

In december 1941 werd Cole door Christmann overtuigd om voor de Duitsers te gaan werken. Christmanns infiltratie en Cole's verraad leidden tot de arrestatie van talrijke pat-leden, geallieerde agenten, ontsnapten, en joodse vluchtelingen.

In het voorjaar van 1942, dank zij Christmanns activiteiten, werden verschillende Belgische verzetsgroepen opgerold, het belangrijke Antwerpse netwerk onder de Belgische officier Serveyt inbegrepen.

Sommige SOE-chefs in Engeland waren zwaar onder de indruk van de daden van Richard Cholet, alias Arnaud, (= Christmann!) en in september 1942 zou hij worden voorgedragen voor een Britse onderscheiding. [23]

"Een van de problemen waarmee de (Belgische) regering Pierlot te Londen steeds mee te kampen heeft is haar houding ten overstaan van de vorst." Er waren heel wat Belgische koningsgezinde officieren in Engeland. De regering wist dat de koning in het bezette België zeer populair was. Het officiële standpunt van de regering was, dat de koning en het land gevangen zaten, en dat de regering onderwijl alle macht uitoefende. Toen deze vanaf '41 vernam dat er georganiseerd verzet bestond, en dat de regering niet erg populair was, slaagde zij "erin de royalistische ultra's in Engeland tot kalmte te brengen en de enigszins republikeins getinte groep rond Kamiel Huysmans te neutraliseren." "Belangrijk voor de regering is dat zij een akkoord bereikt met de koning, om zo bij de bevrijding , alle moeilijkheden te vermijden. Diverse pogingen om contact met de koning te leggen worden ondernomen, maar er komt geen antwoord", of "zijdelingse antwoorden waardoor de koning laat blijken dat hij zijn houding de enig juiste vond." [24]

Voor de Duitsers en voor de Belgische bevolking leek de populaire koning Leopold dus geen problemen te kunnen opwerpen.

Ook in Engeland waren diensten door Duitsers gepenetreerd. Wright, wetenschappelijk medewerker van MI-5 (de Britse contra-spionage) vermeldt, dat de ergste infiltratie bij MI-5 zich voordeed bij de Vrije Fransen. Bij De Gaulle werd voortdurend geïntrigeerd door zijn beide communistische kabinetsleden André Labarthe, verantwoordelijk voor burgerzaken, en admiraal Muselier, voor militaire zaken. Op instigatie van Churchill werden die door MI-5 in de gaten gehouden. Toen De Gaulle naar Dakar ging voor de bevrijding daar, werden zij gearresteerd. Pas in 1964 ontcijfert MI/5 een codebericht, waaruit blijkt dat Labarthe voor de Sovjet-Unie als spion werkte - toen bovendien het Molotov-Ribbentrop-pact nog van kracht was.[25] Ook de MI/5-medewerker Blunt spioneerde reeds sinds lang voor de Sovjets spioneert.

Voorbereidingen.

De voorbereidingen tot wat het Englandspiel zou worden gingen nu concretere vormen aannemen.

Op 20 december '41 werd de kolonel der Mariniers De Bruyne aangesteld als hoofd van het BVT, Bureau Voorbereiding Terugkeer (pas op 6 januari '43 officieel opgericht!).

Op 26 januari '42 kwam BVT-De Bruyne door tussenkomst van premier Gerbrandy in contact met de majors John Keswick en Charles Blizard van de SOE Dutch Section. [26] Later kwamen de besprekingen op hoger niveau, met o.a. generaal Mockler Ferryman, ook op Regeringsniveau. In ongeveer juni zou de praktische samenwerking pas tot stand komen. [27]

Op 5 februari '42 werd Derksema eervol ontheven, en de CID opgeheven - bij Koninklijk besluit. Derksema had niet één agent uitgezonden, op de agente freule Röell na.

De nieuwe CID die meteen in het leven werd geroepen kreeg als, eerst tijdelijk, hoofd, De Bruyne. Ondanks zijn aanvankelijke protesten tegen zijn aanstelling, drukte zijn baas admiraal Furstner die door. Tot overmaat van ramp vroeg Gerbrandy aan De Bruyne ook nog om Van 't Sant - de zeer particuliere secretaris van Wilhelmina - als de baas achter de schermen van de CID te beschouwen.

De Bruyne was al hoofd BVT en vond dat wel genoeg. Maar men had de plaatsvervanger-candidaten die De Bruyne voorstelde niet geaccepteerd.[28]

Men verplichtte De Bruyne de baan aan te nemen.

Deze CID kwam nu onder het ministerie van Marine, admiraal Furstner. Kapitein Lieftinck kreeg de (dagelijkse) leiding van die CID. De werkzaamheden van BVT en CID liepen wel in elkaar over.

De Bruyne kreeg bij zijn aanstelling geen taakomschrijving, "Ik moest het zelf maar uitzoeken." "Na korte tijd begreep ik, dat het ging om allerlei vraagstukken die betrekking hadden op een mogelijke terugkeer naar Nederland."

Hier dient een vraag te worden gesteld. 'Mogelijke' terugkeer naar Nederland? Al in 1942?

Toen De Bruyne de CID overnam, was de minister van Defensie Van Dijxhoorn afgetreden, en vervangen door Van Boeyen ad interim. "Daarna is er een hiaat. Het bureau is blijven voortbestaan als een soort luchtledig." Aldus De Bruyne. Als na de oorlog PEC-voorzitter Donker hem vraagt: "Begon u met een bureau zonder personeel?" antwoord De Bruyne: "Ik moest het zelf oprichten." [29]

Ook deze CID werkte samen met Rabagliatti van de MI/6 Dutch Section.

Maar het klikte niet tussen De Bruyne en Rabagliatti.

De CID viel nu niet meer onder Binnenlandse Zaken, maar onder Marine, dus Furstner.

Dient er hier aan worden herinnerd, dat Furstner operationeel onder Brits bevel stond?

De CID moest inlichtingen-agenten gaan uitzenden. Maar:

De Bruyne werkte dus als CID-hoofd samen met MI/6 Dutch Section, een inlichtingendienst - en als BVT-hoofd met SOE Dutch Section, met als voorlopig doel: het leveren van sabotage-agenten. Dat zou voor de laatsten funest blijken te zijn.

Bij die SOE Dutch Section werd nu Blizard door major Seymour Bingham (alias Blunt) vervangen. De getuigenissen over Bingham zijn talrijk, en over het algemeen van tamelijk tot zeer ongunstig.

Afgesproken werd met de Britten, dat de BVT genoegen zou nemen met een eenvoudige omschrijving van de inhoud, of zelfs een deel van de inhoud, van de door de agenten uit het bezette gebied geleverde telegrammen - die dus al door de Britten op hun security-check zouden zijn gecontroleerd en ontcijferd.

Het georganiseer ging onderwijl door. Op 21 februari '42 werd de MID, Militaire Inlichtingen Dienst, opgericht en aan het BVT toegevoegd, met Lieftinck aan het hoofd. Doel: het verzamelen van inlichtingen teneinde de terugkeer naar Nederland te kunnen bevorderen. Lieftinck bleef zich daarnaast bezig houden met het assisteren van De Bruyne bij de uitzending van de CID-SOE agenten.

In zes weken tijd had onderwijl Contact Holland - een met De Bruyne concurrerende organisatie onder Erik Hazelhoff Roelfzema, in samenwerking met de Britten - ondertussen vijf agenten en zes zenders aan wal gezet.

Nederlands-Indië dieper in het spel.

08h28 - 29-Dec-2006